หน้าแรก › สถานที่ › ป้อมมหาชัย หัวรอ

ป้อมมหาชัย หัวรอ จุดที่กำแพงกรุงศรีอยุธยาพังในคืนกรุงแตก

ใต้ตลาดหัวรอที่คนอยุธยาเดินจ่ายตลาดทุกเช้า คือซากป้อมมหาชัย มุมกำแพงด้านตะวันออกเฉียงเหนือของกรุงศรีอยุธยา ที่นี่คือจุดที่ทัพพม่าขุดอุโมงค์เข้าไปใต้ฐานกำแพงแล้วสุมไฟจนกำแพงพังลงในคืนวันที่ 7 เมษายน 2310 คืนที่กรุงศรีอยุธยาแตก เวลานั้นพระยาตากอยู่ที่ระยอง ห่างออกไปหลายร้อยกิโลเมตร และกำลังรวบรวมกำลังเพื่อกลับมากู้บ้านเมือง

ที่นี่ในแต่ละสมัย

ปลายกรุงศรีอยุธยาพ.ศ. 2277–2307 · มีอยู่แล้ว

ป้อมมุมตะวันออกเฉียงเหนือของพระนคร ตรงที่แม่น้ำลพบุรีเดิมไหลมาบรรจบเกาะเมือง เป็นมุมที่ข้าศึกใช้ประชิดพระนครมาแต่ศึกก่อนๆ ย่านหัวรอข้างป้อมเป็นชุมชนการค้าคึกคัก ติดกับวังจันทรเกษมของพระมหาอุปราช

ศึกล้อมกรุงพ.ศ. 2308–2310 · มีอยู่แล้ว

ปลายเดือนมีนาคม 2310 เนเมียวสีหบดีสร้างค่ายสามค่ายทางฝั่งหัวรอ ทำสะพานข้ามแม่น้ำตรงข้ามทำนบรอ และขุดอุโมงค์ห้าแห่งเข้าไปใต้ฐานกำแพง ฝ่ายไทยออกตีค่ายและเสียคนราว 800 คน เป็นครั้งสุดท้ายที่คนในพระนครออกไปรบ

กรุงแตกและกู้กรุงพ.ศ. 2310 · มีอยู่แล้ว

บ่ายวันอังคารที่ 7 เมษายน 2310 ราวบ่ายสามโมง ทัพพม่าจุดไฟที่โคนกำแพงริมป้อมมหาชัย ค่ำลงกำแพงทรุดพัง ราวสองทุ่มพม่าสั่งบุกพร้อมกันทุกด้าน เข้าพระนครได้ราวเที่ยงคืน กรุงศรีอยุธยาแตก 7 เดือนต่อมา งานศึกษาบางชิ้นคาดว่ากองเรือพระเจ้าตากพักที่ย่านหัวรอในคืนวันที่ 24 ตุลาคม ก่อนตีค่ายโพธิ์สามต้น

สมัยกรุงธนบุรีพ.ศ. 2310–2325 · มีอยู่แล้ว

สมัยกรุงธนบุรี ย่านหัวรอกลับมาเป็นชุมชนการค้าริมน้ำอีกครั้ง ส่วนกำแพงเมืองถูกรื้อเอาอิฐไปใช้ในสมัยรัชกาลที่ 1

วันนี้มรดกโลก พ.ศ. 2534 · ตลาดหัวรอ มีกำแพงที่ระลึกริมถนนอู่ทอง

ซากป้อมถูกพบอีกครั้งใน พ.ศ. 2552 ระหว่างก่อสร้างร้านสะดวกซื้อ แล้วถูกกลบไว้ มีกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทองหน้าทางเข้าตลาด ย่านนี้มีตลาดหัวรอ ร้านอาหารเช้า และห้างทองไทยมิตร2

มุมเมืองที่อ่อนแอที่สุด

ป้อมมหาชัยตั้งอยู่ตรงที่แม่น้ำลพบุรีเดิม (ปัจจุบันคือคลองบางขวด) ไหลมาถึงเกาะเมือง ลำน้ำด้านนี้แคบกว่าด้านอื่น ข้าศึกจึงใช้มุมนี้ประชิดพระนครมาตั้งแต่ศึก พ.ศ. 2112 ที่ทัพพระเจ้าบุเรงนองถมทำนบข้ามแม่น้ำตรงข้ามหัวรอ หลังศึกนั้นมีการสร้างวังจันทรเกษมและขยายกำแพงเมืองด้านนี้ออกมาถึงริมน้ำ เพื่อปิดจุดอ่อน

ในศึก พ.ศ. 2309–2310 เนเมียวสีหบดีเลือกมุมเดียวกันนี้เป็นจุดตีหลัก เพราะลำน้ำแคบที่สุด ทัพพม่าทำสะพานไม้ไผ่ข้ามแม่น้ำตรงข้ามทำนบรอในเวลากลางคืน ฝ่ายไทยออกตีและขับพม่าถอยได้ในตอนแรก แต่ขาดกำลังหนุนจึงแพ้ งานศึกษาเล่าว่าเป็นครั้งสุดท้ายที่คนในพระนครออกไปรบ

อุโมงค์และไฟใต้กำแพง

ปลายเดือนมีนาคม 2310 ทัพพม่าสร้างค่ายสามค่ายฝั่งหัวรอ และขุดอุโมงค์ห้าแห่งเข้าไปใต้ฐานกำแพง ค้ำด้วยไม้ แล้วอัดเชื้อเพลิงไว้ภายใน บ่ายวันอังคารที่ 7 เมษายน ราวบ่ายสามโมง พม่าจุดไฟที่โคนกำแพงริมป้อมมหาชัย ขณะที่ค่ายรอบเมืองระดมยิงปืนใหญ่ เมื่อไม้ค้ำไหม้หมด กำแพงด้านบนทรุดลงตอนพลบค่ำ ราวสองทุ่มแม่ทัพพม่าสั่งบุกพร้อมกันทุกด้าน ทั้งทางช่องกำแพงพังและพาดบันไดปีน ทัพพม่าเข้าถึงในพระนครราวเที่ยงคืน และไฟก็ลุกไหม้ทั่วเมือง

ฝั่งตรงข้ามป้อมยังมีโคกพม่าในบริเวณวัดแม่นางปลื้ม ซึ่งเชื่อว่าเป็นซากค่ายพม่าที่สร้างในช่วงนี้

หัวรอหลังสงคราม

หลังกรุงแตก ย่านหัวรอค่อยๆ กลับมาเป็นชุมชนการค้าริมน้ำ งานศึกษาบางชิ้นคาดว่าเมื่อกองเรือพระเจ้าตากขึ้นมาถึงอยุธยาในวันที่ 24 ตุลาคม 2310 ได้ทอดพักที่ย่านหัวรอหนึ่งคืนก่อนตีค่ายโพธิ์สามต้น ซึ่งอยู่เหนือขึ้นไปตามลำน้ำเดียวกัน ต่อมาในรัชกาลที่ 1 กำแพงเมืองถูกรื้อเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ ป้อมมหาชัยจึงหายไปจากสายตา

ใน พ.ศ. 2552 การก่อสร้างร้านสะดวกซื้อขุดพบแนวกำแพงป้อมและเครื่องถ้วย จึงกลบไว้ตามเดิม และสร้างกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทองใกล้ทางเข้าตลาด

เดินชมย่านหัวรอ

มาช่วงเช้าจะได้เห็นตลาดหัวรอที่คึกคักที่สุด หาอาหารเช้าได้หลายร้าน เช่น โจ๊กเจ๊นิและบั๊กข้าวหมูแดงในตลาด แล้วเดินต่อไปวังจันทรเกษมได้ในไม่กี่นาที ถ้าอยากเห็นฝั่งที่ทัพพม่าตั้งค่าย ให้ข้ามสะพานไปวัดแม่นางปลื้มทางเหนือ ส่วนห้างทองไทยมิตร2 ก็อยู่ในย่านตลาดหัวรอนี้ สำหรับคนที่อยากได้ของชำร่วยทองคำจากอยุธยา

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

  • เวลาและรายละเอียดคืนกรุงแตก: ตัวเลขเวลาและจำนวนอุโมงค์มาจากงานที่อิงพงศาวดารพม่าและพงศาวดารไทยรวมกัน บางงานเล่าต่างกันเล็กน้อย
  • ทัพพระเจ้าตากพักที่หัวรอ: เป็นการคาดของผู้ศึกษา พงศาวดารไม่ระบุที่พักคืนวันที่ 24 ตุลาคม 2310

ข้อมูลการเที่ยวชม

  • เวลาเปิด: ตลาดหัวรอคึกคักช่วงเช้า
  • กำแพงที่ระลึกมีขนาดเล็ก อยู่ริมถนนอู่ทองหน้าทางเข้าตลาด
  • จอดรถในย่านตลาดค่อนข้างยากช่วงเช้า เดินจากวังจันทรเกษมมาสะดวกกว่า
  • ข้ามไปวัดแม่นางปลื้มเพื่อดูโคกพม่าฝั่งตรงข้าม

เวลาและค่าเข้าชมอาจเปลี่ยนแปลง ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง

คำถามที่พบบ่อย

พม่าเข้ากรุงศรีอยุธยาทางไหนเมื่อกรุงแตก

ทางป้อมมหาชัย มุมตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะเมืองที่หัวรอ ทัพพม่าขุดอุโมงค์สุมไฟใต้กำแพงจนพังในค่ำวันที่ 7 เมษายน 2310

ป้อมมหาชัยยังเหลือให้เห็นไหม

ซากป้อมถูกกลบอยู่ใต้ตลาดหัวรอ มีเพียงกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทอง

ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569