พระราชประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ฉบับอ่านง่าย

ศึกล้อมกรุงและการตีฝ่าวงล้อม

ทัพพม่าของพระเจ้ามังระมาถึงชานกรุงศรีอยุธยาในต้น พ.ศ. 2309 และล้อมพระนครอยู่ราว 14 เดือน ปลายเดือนมกราคม 2309 พระยาตากกับพระยาเพชรบุรีออกรบที่ทุ่งวัดภูเขาทองแต่แพ้ เดือนพฤศจิกายนช่วงน้ำหลาก ทั้งสองตั้งกองเรืออยู่ที่วัดใหญ่ชัยมงคล แล้วยกไปรบที่วัดสังฆาวาส กองพระยาเพชรบุรีถูกล้อมจนแตกและพระยาเพชรบุรีเสียชีวิต พงศาวดารบันทึกว่ากองของพระยาตากไม่ได้เข้าช่วย หลังศึกนั้นพระยาตากย้ายไปตั้งค่ายที่วัดพิชัย

เย็นวันเสาร์ที่ 3 มกราคม 2310 พระยาตากนำทหารไทยและจีนราว 500–1,000 คนตีฝ่าวงล้อมพม่าออกจากวัดพิชัย เลียบคลองข้าวเม่าไปทางตะวันออก ค่ำวันรุ่งขึ้นที่บ้านข้าวเม่ามองเห็นไฟไหม้ในพระนคร แล้วรบชนะพม่าที่บ้านโพธิ์สาวหาญและบ้านพรานนก เดินทัพผ่านนครนายก ปราจีนบุรี ปากน้ำเจ้าโล้ และชายทะเลชลบุรี จนถึงระยองในวันที่ 27 มกราคม และตีกลุ่มขุนนางระยองที่ยกมาปล้นค่ายได้ในวันที่ 29 มกราคม

เอกสารเก่าบันทึกเหตุการณ์ช่วงนี้เป็นปี 2309 เพราะสมัยนั้นขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน เว็บนี้ใช้ปีแบบปัจจุบัน คือเดือนมกราคม–มีนาคม 1767 เป็นปี 2310

จันทบุรี: ทุบหม้อข้าว

ที่ระยอง พระยาตากเจรจาให้พระยาจันทบุรีร่วมกอบกู้บ้านเมือง และติดต่อพระยาราชาเศรษฐีเจ้าเมืองพุทไธมาศ (ฮาเตียน) ระหว่างนั้นกรุงศรีอยุธยาแตกในวันที่ 7 เมษายน 2310 บ้านเมืองแตกเป็นหลายก๊ก ได้แก่ ก๊กสุกี้พระนายกองที่โพธิ์สามต้น ก๊กเจ้าพระยาพิษณุโลก ก๊กเจ้าพระฝาง ก๊กเจ้านครศรีธรรมราช ก๊กเจ้าพิมาย และพระยาจันทบุรี ซึ่งหันมาเป็นปฏิปักษ์กับพระยาตาก

พระยาตากยกทัพจากระยองผ่านแกลงไปถึงจันทบุรีในปลายเดือนพฤษภาคม ตั้งค่ายที่วัดแก้ว พระยาจันทบุรีวางกลอุบายหลายครั้งแต่พระยาตากรู้ทัน พระราชพงศาวดารเล่าว่าหัวค่ำก่อนตีเมือง รับสั่งให้ทหารกินข้าวแล้วเทอาหารที่เหลือทิ้งและทุบหม้อข้าวหม้อแกงเสีย ให้ไปกินข้าวเช้าในเมือง ถ้าไม่ได้ก็ให้ตายด้วยกัน กลางดึกคืนวันที่ 1 มิถุนายน 2310 ทัพพระยาตากตีเมืองจันทบุรีแตก พระยาจันทบุรีหนีไปพุทไธมาศ ต่อมาพระยาตากตีกองสำเภาจีนที่ทุ่งใหญ่ แขวงตราด และต่อเรือที่อู่บ้านเสม็ดงามได้กว่า 100 ลำ

กู้กรุงที่โพธิ์สามต้น และตั้งกรุงธนบุรี

วันที่ 23 กันยายน 2310 พระยาตากยกทัพเรือราว 100 ลำ ไพร่พลราว 5,000 คน ออกจากจันทบุรี วันที่ 22 ตุลาคมตีเมืองธนบุรีที่นายทองอินซึ่งพม่าตั้งไว้รักษาเมืองได้ แล้วขึ้นไปตีค่ายโพธิ์สามต้นทางเหนือของกรุงศรีอยุธยาในวันที่ 25–27 ตุลาคม จนสุกี้พระนายกองยอมแพ้ หรือตามบางฉบับคือสู้จนตาย การกู้กรุงจึงสำเร็จภายใน 7 เดือนหลังกรุงแตก

หลังได้ค่าย พระยาตากโปรดให้ขุดพระศพพระเจ้าเอกทัศขึ้นมาถวายพระเพลิง และรับเจ้านายที่หนีไปลพบุรีลงมาเลี้ยงดู แต่ไม่ฟื้นกรุงเก่า วันที่ 6 พฤศจิกายน 2310 เสด็จลงไปตั้งกรุงธนบุรีเป็นราชธานีใหม่ ซึ่งอยู่ใกล้ทะเล ติดต่อค้าขายง่าย และป้องกันตัวได้ดีกว่า วันที่ 28 ธันวาคม 2310 ทรงปราบดาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ วันนี้จึงเป็นวันสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชที่มีพิธีถวายราชสักการะทุกปี

15 ปีของการรวมแผ่นดิน

ปีแรกของรัชกาล ทรงตีทัพพม่าที่บางกุ้ง แขวงสมุทรสงคราม ปี 2311 ยกไปตีก๊กเจ้าพระยาพิษณุโลกแต่ถูกปืนที่พระชงฆ์ในศึกที่เกยไชยจนต้องถอย แล้วปราบก๊กเจ้าพิมายได้ ปี 2312 ปราบก๊กเจ้านครศรีธรรมราช และปี 2313 ปราบก๊กเจ้าพระฝางที่สวางคบุรี บ้านเมืองที่แตกเป็นก๊กจึงรวมกันได้ภายในราวสามปี

จากนั้นศึกขยายไปนอกแดน ปี 2314 ยกทัพเรือไปตีเมืองพุทไธมาศและเข้าไปถึงกัมพูชา ปี 2317 ตีเชียงใหม่ได้ร่วมกับพระยาจ่าบ้านและพระยากาวิละ ทำให้ล้านนาพ้นจากอำนาจพม่า ปลายปีเดียวกันล้อมทัพพม่าที่บางแก้ว ราชบุรี จนยอมแพ้ ปี 2318–2319 รับศึกใหญ่ของอะแซหวุ่นกี้ที่ล้อมพิษณุโลก ซึ่งเจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์รักษาเมือง และปี 2321–2322 ทัพของเจ้าพระยาจักรีตีเวียงจันทน์ได้ และอัญเชิญพระแก้วมรกตกับพระบางมากรุงธนบุรี

งานส่วนใหญ่ในรัชกาลนี้ทำไปพร้อมกับการฟื้นบ้านเมืองหลังสงคราม ทั้งการหาข้าวมาเลี้ยงราษฎรที่อดอยาก การค้าขายกับจีนและหัวเมืองชายทะเล การรวบรวมพระไตรปิฎกและฟื้นคณะสงฆ์ และงานวรรณกรรม เช่นบทละครรามเกียรติ์ที่ทรงพระราชนิพนธ์

ปลายรัชกาลและการสวรรคต

ช่วงปลายรัชกาล จดหมายของมิชชันนารีชาวฝรั่งเศสและพงศาวดารเล่าถึงพระอาการที่เปลี่ยนไป ทั้งการลงโทษขุนนางและพระสงฆ์ที่ไม่ยอมรับว่าทรงบรรลุธรรม ต้น พ.ศ. 2325 ระหว่างที่เจ้าพระยาจักรียกทัพไปกัมพูชา พระยาสรรค์ก่อกบฏยึดกรุงธนบุรีในคืนเดียว พระเจ้าตากยอมออกผนวชที่วัดแจ้ง (วัดอรุณ) เมื่อเจ้าพระยาจักรีกลับมาก็ปราบกบฏ และพระเจ้าตากถูกสำเร็จโทษ ตามที่ยึดถือกันทั่วไปคือวันที่ 7 เมษายน 2325 ที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ เจ้าพระยาจักรีขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 1 และย้ายราชธานีไปฝั่งตะวันออกของแม่น้ำ เป็นกรุงรัตนโกสินทร์

ยังมีเรื่องเล่าอื่นอีกหลายแบบ พงศาวดารญวนว่าถูกสำเร็จโทษที่วัดแจ้ง และมีความเชื่อว่าพระองค์ไม่ได้สวรรคตแต่ไปประทับที่นครศรีธรรมราช โดยมีผู้อื่นถูกประหารแทน เรื่องเหล่านี้ไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยัน แต่สะท้อนว่าคนรุ่นหลังผูกพันกับพระองค์มากเพียงใด พระอัฐิของพระองค์และพระมเหสีเชื่อกันว่าบรรจุในพระเจดีย์คู่ที่วัดอินทารามวรวิหาร ฝั่งธนบุรี

มหาราชของคนไทย

คณะรัฐมนตรีถวายพระราชสมัญญามหาราชใน พ.ศ. 2524 ธนบัตรชนิดราคา 20 บาทแบบที่ออกวันที่ 28 ธันวาคม 2524 ใช้ภาพพระบรมราชานุสาวรีย์ที่จันทบุรี และพระบรมราชานุสาวรีย์ทรงม้าที่วงเวียนใหญ่ กรุงเทพฯ เปิดเมื่อวันที่ 17 เมษายน 2497 ศาลและพระบรมราชานุสาวรีย์ของพระองค์มีอยู่ทั่วประเทศ ตั้งแต่ตาก ระยอง จันทบุรี ตราด จนถึงอยุธยา ที่อนุสรณ์สถานบ้านพรานนก อำเภออุทัย ซึ่งมีพิธีรำลึกการตีฝ่าวงล้อมทุกวันที่ 4 มกราคม