หน้าแรก › สถานที่ › บ้านข้าวเม่า
บ้านข้าวเม่า คืนแรกนอกวงล้อมของพระยาตาก และเส้นทางสู่บ้านพรานนก
หลังตีฝ่าออกจากวัดพิชัยเมื่อเย็นวันที่ 3 มกราคม 2310 ทัพพระยาตากเลียบคลองข้าวเม่าไปทางตะวันออก ค่ำวันที่ 4 มกราคมที่บ้านข้าวเม่า พระยาตากหันกลับมาเห็นเพลิงไหม้ในพระนครจนท้องฟ้าแดง ภาพนี้ถูกเล่าซ้ำในประวัติของพระองค์แทบทุกฉบับ บ้านข้าวเม่า วัดสามบัณฑิต บ้านโพธิ์สาวหาญ และบ้านพรานนกในอำเภออุทัยจึงเป็นเส้นทางแรกของการกู้ชาติ และยังมีตำนานท้องถิ่นเล่าสืบกันมาจนทุกวันนี้
ที่นี่ในแต่ละสมัย
ชุมชนชาวนาริมคลองข้าวเม่า ทางตะวันออกของพระนคร คลองนี้เป็นทางน้ำที่เชื่อมแม่น้ำป่าสักกับทุ่งกว้างทางตะวันออก ซึ่งเป็นเส้นทางไปหัวเมืองนครนายกและปราจีนบุรี
วันที่ 4 มกราคม 2310 ทัพพระยาตากที่ตีฝ่าออกจากวัดพิชัยเลียบคลองข้าวเม่ามาถึงบ้านข้าวเม่า ตกดึกทอดพระเนตรเห็นเพลิงลุกโชติช่วงจนท้องฟ้าแดงฉานที่ในพระนคร บันทึกฝ่ายพม่าว่าคืนนั้นไฟไหม้บ้านเรือนในกำแพงเมืองราวหนึ่งหมื่นหลัง ตำนานท้องถิ่นว่าชาวบ้านนำข้าวเม่าและลูกธนูมามอบให้ทัพ
หลังกรุงแตก ทุ่งทางตะวันออกของพระนครเป็นเส้นทางที่ผู้คนหนีภัยสงครามออกไปหัวเมือง และเป็นทางที่ทัพพม่าใช้ไล่กวาดต้อนผู้คน
สมัยกรุงธนบุรี ชาวบ้านกลับมาทำนาริมคลองข้าวเม่าอีกครั้ง ชื่อบ้านข้าวเม่ายังใช้เรียกมาจนเป็นชื่อตำบลในวันนี้
ชุมชนและทุ่งนาในเขตอำเภออุทัย ไม่มีโบราณสถานหรือป้ายบอกจุด แต่ขับรถผ่านตามถนนสายอยุธยา–อุทัยจะเห็นภาพทุ่งกว้างที่ทัพพระยาตากเดินผ่าน ต่อไปทางตะวันออกคือบ้านโพธิ์สาวหาญและอนุสรณ์สถานบ้านพรานนก
คืนที่ฟ้าเหนือพระนครเป็นสีแดง
งานลำดับเหตุการณ์ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมคำนวณจากพงศาวดารว่าทัพพระยาตากถึงตำบลบ้านข้าวเม่าในวันอาทิตย์ที่ 4 มกราคม 2310 ตกดึกทอดพระเนตรเห็นเพลิงลุกโชติช่วงในพระนคร งานภาษาอังกฤษที่อิงบันทึกฝ่ายพม่าก็บันทึกว่าในคืนเดียวกันนั้นเกิดไฟไหม้บ้านเรือนในกำแพงเมืองราวหนึ่งหมื่นหลัง หลักฐานสองฝ่ายที่ตรงกันนี้ทำให้ภาพคืนนั้นน่าเชื่อถือ
ตำนานท้องถิ่นเล่าว่าชาวบ้านในย่านนี้นำข้าวเม่าและลูกธนูมามอบให้ทัพพระยาตาก ชื่อบ้านข้าวเม่าจึงถูกผูกเข้ากับเรื่องนี้ แต่ชื่อนี้อาจมีมาก่อนแล้ว เพราะข้าวเม่าเป็นอาหารของชาวนาในฤดูเกี่ยวข้าวอยู่แล้ว
วัดสามบัณฑิต บ้านโพธิ์สาวหาญ และคลองชนะ
เช้าตรู่วันรุ่งขึ้น ทัพถึงวัดสามบัณฑิตและพบพระภิกษุมอญ 3 รูปกำลังออกบิณฑบาต สายวันนั้นรบกับทัพพม่าที่บ้านโพธิ์สาวหาญ ตำนานท้องถิ่นเล่าว่านางโพกับชาวบ้านยกมาช่วยรบจนเสียชีวิตในที่รบ ตอนบ่ายรบอีกครั้งที่คลองชนะ ซึ่งมีตำนานขุนชนะ นายทหารที่ติดตามออกมาจากกรุงศรีอยุธยาเสียชีวิตที่นั่น
ชื่อสาวหาญและคลองชนะจึงถูกอธิบายด้วยเรื่องเล่าเหล่านี้ ซึ่งเป็นประวัติศาสตร์ชาวบ้าน ไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร แต่มีคุณค่าในฐานะความทรงจำของชุมชนตามเส้นทาง
บ้านพรานนก
เช้าวันที่ 5 มกราคม ทัพพระยาตากถึงบ้านพรานนก หยุดพักและให้คนออกหาอาหาร แล้วพบทัพพม่าที่มาจากปากน้ำโยทกา พระยาตากให้ซุ่มยิงด้วยปืนไฟจนทัพพม่าแตกพ่าย ตำนานเล่าถึงนายพรานชื่อนกที่มาช่วยหาอาหารและนำทาง บ่ายวันเดียวกันพบขุนชำนาญไพรสณฑ์ นายกองช้างที่กำลังนำช้างจากนครนายกไปช่วยพระนคร และยกช้างให้ทัพพระยาตากพร้อมอาสานำทาง
วันนี้มีอนุสรณ์สถานบ้านพรานนกที่วัดบ้านพรานนก ต.โพธิ์สาวหาญ อ.อุทัย พร้อมพระบรมราชานุสาวรีย์ของพระเจ้าตากสิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยาจัดพิธีวางพวงมาลาและบวงสรวงทุกวันที่ 4 มกราคม เพื่อรำลึกวันที่พระยาตากตีฝ่าวงล้อมพม่าได้สำเร็จ
ตามรอยด้วยรถ
จากเกาะเมืองขับรถข้ามแม่น้ำป่าสักไปวัดพิชัยสงคราม แล้วใช้ถนนสายอยุธยา–อุทัยไปทางตะวันออก ผ่านเขตตำบลข้าวเม่า สามบัณฑิต และโพธิ์สาวหาญ ถึงอนุสรณ์สถานบ้านพรานนก ระยะทางราว 25 กิโลเมตร ใช้เวลาราวครึ่งชั่วโมง เส้นทางรถยนต์ไม่ใช่แนวทัพจริงทุกช่วง แต่ผ่านพื้นที่เดียวกัน
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ตำนานนางโพ ขุนชนะ และนายพรานนก: เป็นคำบอกเล่าในท้องถิ่น ไม่มีในพระราชพงศาวดาร
- วันที่รบที่บ้านพรานนก: งานที่คำนวณวันจากพงศาวดารว่าถึงบ้านพรานนกวันที่ 5 มกราคม แต่พิธีของจังหวัดจัดวันที่ 4 มกราคม ซึ่งเป็นวันที่ตีฝ่าแนวพม่าได้
ข้อมูลการเที่ยวชม
- ตำบลข้าวเม่าไม่มีป้ายหรือจุดชม เหมาะดูระหว่างขับรถไปอนุสรณ์สถานบ้านพรานนก
- ถ้าไปตรงวันที่ 4 มกราคม จะได้ร่วมพิธีรำลึกที่จังหวัดจัดขึ้น
- แวะวัดพิชัยสงครามก่อนออกเดินทาง เพื่อเริ่มจากจุดที่ทัพตีฝ่าออกมา
คำถามที่พบบ่อย
บ้านข้าวเม่าเกี่ยวกับพระเจ้าตากอย่างไร
เป็นที่ทัพพระยาตากพักในคืนวันที่ 4 มกราคม 2310 หลังตีฝ่าวงล้อมพม่า และทอดพระเนตรเห็นไฟไหม้ในพระนคร
อนุสรณ์สถานบ้านพรานนกอยู่ที่ไหน
ที่วัดบ้านพรานนก ต.โพธิ์สาวหาญ อ.อุทัย จ.พระนครศรีอยุธยา มีพระบรมราชานุสาวรีย์ของพระเจ้าตากสิน และมีพิธีรำลึกทุกวันที่ 4 มกราคม
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569