หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ตีฝ่าวงล้อมพม่า จากวัดพิชัยถึงระยอง
ตีฝ่าวงล้อมพม่า จากวัดพิชัยถึงระยอง
เย็นวันที่ 3 มกราคม 2310 พระยาตากนำทหารไทยและจีนราว 500–1,000 คนตีฝ่าวงล้อมพม่าออกจากวัดพิชัย ฝั่งตะวันออกของกรุงศรีอยุธยา เดินทัพไปทางตะวันออกราวสามสัปดาห์ รบชนะทัพพม่าหลายครั้งระหว่างทาง ผ่านนครนายก ปราจีนบุรี และชายทะเลชลบุรี จนถึงระยองในวันที่ 27 มกราคม และยึดระยองเป็นฐานแรกของการกู้บ้านเมือง
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพฝ่ายข้าศึก
สามวันแรก: ทุ่งทางตะวันออกของพระนคร
ทัพออกจากวัดพิชัยเลียบคลองข้าวเม่า ค่ำวันที่ 4 มกราคมที่บ้านข้าวเม่าเห็นไฟไหม้ในพระนคร เช้าวันที่ 5 ผ่านวัดสามบัณฑิต สายวันนั้นรบพม่าที่บ้านโพธิ์สาวหาญ บ่ายรบที่คลองชนะ แล้วถึงบ้านพรานนกและซุ่มตีทัพพม่าที่มาจากปากน้ำโยทกาจนแตก ที่นี่ขุนชำนาญไพรสณฑ์ นายกองช้างจากนครนายก ยกช้างให้และอาสานำทาง
วันที่ 7 มกราคม ทัพตีบ้านดงที่ไม่ยอมอ่อนน้อม ได้ช้าง ม้า อาวุธ และเสบียงจำนวนมาก นับเป็นชุมชนแรกที่ไม่ใช่พม่าที่พระยาตากต้องใช้กำลัง
ผ่านนครนายก ปราจีนบุรี ถึงชายทะเล
วันที่ 9 มกราคมถึงบ้านนาเริง แขวงนครนายก วันที่ 10 ถึงเมืองบางคาง (ปราจีนบุรี) ได้รับการต้อนรับ แล้วข้ามแม่น้ำปราจีนบุรีที่ด่านกบแจะ เดินเลียบดงศรีมหาโพธิ์ลงใต้ วันที่ 14 มกราคม กองหน้าพบทัพพม่าที่ปากน้ำเจ้าโล้ ตรงที่คลองท่าลาดบรรจบแม่น้ำบางปะกง และซุ่มยิงจนแตก
วันที่ 15–18 มกราคม ผ่านบ้านทองหลาง ด่านเงิน พนัสนิคม บางปลาสร้อย บางพระ และบางละมุง วันที่ 19 ถึงบ้านนาเกลือ นายกล่ำผู้นำชาวบ้านยอมอ่อนน้อม วันที่ 21 ถึงนาจอมเทียน และวันที่ 22 ถึงทุ่งไก่เตี้ย พักสองคืนเพื่อเกลี้ยกล่อมกลุ่มโจรสลัดและนักเลงท้องถิ่น
ระยอง ฐานแรกของการกู้บ้านเมือง
วันที่ 27 มกราคม ทัพถึงเมืองระยองที่ท่าประดู่ ตั้งค่ายที่วัดลุ่มและวัดเนิน พระระยองนำข้าวสารมามอบให้ แต่วันที่ 29 มกราคม ขุนจ่าเมืองด้วงกับกรมการเมืองระยองยกกำลังมาปล้นค่ายตอนหัวค่ำ ถูกยิงแตกขณะข้ามสะพานหน้าวัดเนิน พระยาตากจึงเข้ายึดเมืองระยองและประกาศเจตนาจะกอบกู้บ้านเมือง ระยองกลายเป็นศูนย์รวบรวมกำลังและเสบียง ก่อนขยายไปจันทบุรีในอีกสี่เดือนต่อมา
จุดบนเส้นทางทัพ
| จุด | พิกัด | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| 1. วัดพิชัย อยุธยา | 14.354, 100.582 | |
| 2. บ้านข้าวเม่า | 14.362, 100.632 | โดยประมาณ พิกัดกลางบ้านข้าวเม่าปัจจุบัน |
| 3. บ้านโพธิ์สาวหาญ | 14.338, 100.764 | โดยประมาณ พิกัดกลางบ้านโพธิ์สาวหาญปัจจุบัน อ.อุทัย |
| 4. บ้านนาเริง (นครนายก) | 14.200, 101.210 | โดยประมาณ ไม่ทราบที่ตั้งแน่ชัด ใช้ย่านเมืองนครนายกแทน |
| 5. บางคาง (ปราจีนบุรี) | 14.050, 101.370 | โดยประมาณ ย่านเมืองปราจีนบุรีและด่านกบแจะ |
| 6. ปากน้ำเจ้าโล้ | 13.720, 101.200 | โดยประมาณ จุดที่คลองท่าลาดบรรจบแม่น้ำบางปะกง โดยประมาณ |
| 7. บางปลาสร้อย (ชลบุรี) | 13.360, 100.980 | โดยประมาณ |
| 8. บ้านนาเกลือ | 12.950, 100.890 | โดยประมาณ |
| 9. ทุ่งไก่เตี้ย | 12.680, 100.980 | โดยประมาณ ไม่ทราบที่ตั้งแน่ชัด อยู่ชายทะเลระหว่างนาจอมเทียนกับระยอง |
| 10. ระยอง (วัดลุ่ม) | 12.680, 101.280 | โดยประมาณ |
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- หนีหรือได้รับคำสั่ง: พงศาวดารไทยเล่าเหมือนพระยาตากตัดสินใจเอง หลักฐานชาวต่างชาติบางชิ้นชี้ว่าอาจได้รับรับสั่งให้ออกไปหากำลัง
- เส้นทางช่วงดงศรีมหาโพธิ์: พงศาวดารไม่ระบุที่พักแต่ละคืน เส้นบนแผนที่ช่วงนี้จึงเป็นแนวโดยประมาณ
- ตำนานท้องถิ่นตามเส้นทาง: นางโพ ขุนชนะ นายพรานนก และพรานทอง เป็นคำบอกเล่า ไม่มีในพระราชพงศาวดาร
คำถามที่พบบ่อย
พระยาตากตีฝ่าวงล้อมไปทางไหน
ออกจากวัดพิชัยไปทางตะวันออก ผ่านบ้านข้าวเม่า โพธิ์สาวหาญ บ้านพรานนก นครนายก ปราจีนบุรี ฉะเชิงเทรา ชลบุรี จนถึงระยองในวันที่ 27 มกราคม 2310
ใช้เวลาเดินทัพนานเท่าไร
ราวสามสัปดาห์ จากวันที่ 3 ถึง 27 มกราคม 2310
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569