ค่ายพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา 2310

ที่ตั้ง: ต.หัวรอ บนแหลมเพนียดทางเหนือของเกาะเมือง ริมคลองบางขวด (แม่น้ำลพบุรีเดิม) หน้าแนวป้อมมหาชัย

ในสงครามช้างเผือก พ.ศ. 2106–2107 ทัพพระเจ้าหงสาวดีข้ามทุ่งโพธิ์สามต้นลงมาตั้งทัพที่วัดนี้ก่อนเตรียมเข้าตีพระนคร ครั้นศึกเสียกรุง พ.ศ. 2310 พงศาวดารนับวัดสามพิหารเป็นหนึ่งในค่ายรบของพม่า ทัพเนเมียวสีหบดีตั้งค่ายหน้าวัด ทำป้อมในค่าย แล้ววางปืนใหญ่ยิงเข้าพระนครด้านป้อมมหาชัย

วันนี้: วัดยังมีพระสงฆ์ มีวิหารรูปเรือประดิษฐานพระนอนองค์ใหญ่ เจดีย์ทรงระฆังองค์ใหญ่ที่มองเห็นได้จากหลายจุดของเมือง และอุโบสถที่ยังมีใบเสมาครบ

ยังเห็นต่าง: งานค้นคว้าฉบับแรกของ ayutthaya-history.com ว่าพม่าทำสะพานข้ามแม่น้ำและขุดอุโมงค์จากหน้าวัดนี้ แต่ส่วนแก้ไขภายหลังชี้ว่าการขุดอุโมงค์อยู่ทางตะวันตกของวัดแม่นางปลื้ม ที่ยืนยันได้คือมีค่ายพม่าอยู่หน้าวัด

ดูบนแผนที่Google Maps ↗2.0 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.หัวรอ บนแหลมเพนียดทางเหนือของเกาะเมือง ริมคลองหัวรอและคลองแดง

หลังทัพพม่าเผาพระที่นั่งที่เพนียดคล้องช้าง เนเมียวสีหบดีให้ตั้งค่ายที่วัดเจดีย์แดง วัดสามพิหาร และวัดมณฑป ทำป้อมในค่ายแล้วระดมยิงปืนใหญ่เข้าพระนครจนกรุงแตก ก่อนหน้านั้นราว พ.ศ. 2293 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเคยให้ทัพไทยหนึ่งหมื่นคนตั้งที่วัดนี้

วันนี้: วัดที่ยังมีพระสงฆ์ คนในพื้นที่นิยมมาให้พระเจิมรถ ไม่มีเจดีย์สีแดงตามชื่อ แต่มีหอระฆังทาสีแดงริมคลอง และเจดีย์ย่อมุมแบบอยุธยาตอนปลายหลังศาลาการเปรียญ

ดูบนแผนที่Google Maps ↗2.2 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.หัวรอ บนเกาะลอย ฝั่งตะวันออกของคลองหน้าเมือง ตรงข้ามตลาดหัวรอและวังจันทรเกษม

พงศาวดารเรียกวัดนี้ในฐานะหนึ่งในค่ายของทัพเนเมียวสีหบดีที่ตั้งขึ้นหลังการเผาพระที่นั่งที่เพนียด ค่ายกลุ่มนี้ใช้ยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร ขณะที่แรงหลักของพม่ามุ่งตีด้านทำนบหัวรอ แล้วขุดอุโมงค์เผาฐานกำแพงจนกรุงแตก

วันนี้: วัดบนเกาะลอยที่เกิดจากการขุดคลองในสมัยหลัง ยังมีอุโบสถ วิหาร และหอระฆัง เดินข้ามจากฝั่งตลาดหัวรอได้ใกล้ๆ ท่าเรือหางยาว

ดูบนแผนที่Google Maps ↗2.1 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.หัวรอ ฝั่งตะวันออกของคลองหน้าเมือง ตรงข้ามเกาะลอย ที่ปากคลองวัดประดู่กับคลองทราย โดยประมาณ

พงศาวดารระบุวัดกระโจมเป็นหนึ่งในวัดที่ทัพเนเมียวสีหบดีตั้งค่าย ทำป้อมในค่าย วางปืนใหญ่ทั้งใหญ่และเล็กยิงเข้าพระนครก่อนกรุงแตกในเดือนเมษายน 2310

วันนี้: ไม่เหลือร่องรอยวัดหรือค่ายบนพื้นดินแล้ว พื้นที่กลายเป็นบ้านเรือน จุดบนแผนที่คือตำแหน่งวัดเดิม

ดูบนแผนที่Google Maps ↗2.5 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.สวนพริก ทุ่งเพนียดทางเหนือของเกาะเมือง จุดบนแผนที่คือเพนียดคล้องช้าง โดยประมาณ

ทุ่งเพนียดเป็นที่ตั้งค่ายของฝ่ายพม่าในศึก พ.ศ. 2106–2107 และ 2111–2112 ในศึกเสียกรุง พ.ศ. 2310 ทัพเนเมียวสีหบดีเผาพระที่นั่งที่เพนียดคล้องช้าง และบันทึกของเลตเวนรธา แม่ทัพพม่าที่อยู่ในเหตุการณ์ ระบุว่ามีค่ายหนึ่งตั้งใกล้เพนียดคล้องช้าง หลังกรุงแตก พระยาตากยกทัพตีค่ายโพธิ์สามต้นจากทางตะวันออกโดยรบผ่านเพนียด

วันนี้: เพนียดคล้องช้างที่เห็นวันนี้บูรณะในสมัยรัตนโกสินทร์ เข้าชมได้จากถนนภูเขาทอง–เพนียด

ยังเห็นต่าง: ไม่มีหลักฐานชี้ตำแหน่งค่ายแต่ละสมัยในทุ่งเพนียดได้แน่ชัด จุดบนแผนที่จึงใช้เพนียดคล้องช้างเป็นหมุดอ้างอิง

ดูบนแผนที่Google Maps ↗2.3 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: หน้าวัดแม่นางปลื้ม ต.หัวรอ ทางทิศใต้ของถนนหน้าวัด ใกล้แม่น้ำลพบุรีและทำนบรอ

ช่วงท้ายศึก พ.ศ. 2310 ทัพของเนเมียวสีหบดีสร้างค่ายด้วยคันดินและเสาไม้ที่ริมตลิ่งหน้าวัด ทั้งสองฝั่งของจุดที่จะทำสะพานข้ามไปป้อมมหาชัย และใช้ค่ายนี้ระดมยิงเข้าพระนคร เป็นค่ายที่ประชิดกำแพงด้านหัวรอที่สุดค่ายหนึ่ง

วันนี้: ยังเห็นเนินดินสองเนินทางทิศใต้ของถนนหน้าวัด ชาวบ้านเรียกโคกพม่า ต่อมาชาวจีนใช้เนินนี้เป็นที่ฝังศพ ตัววัดยังมีพระสงฆ์

ยังเห็นต่าง: การระบุว่าเนินที่เห็นวันนี้คือซากค่ายมาจากงานค้นคว้าของ ayutthaya-history.com ประกอบกับเรื่องเล่าท้องถิ่น

ดูบนแผนที่Google Maps ↗1.6 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: มุมตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะเมือง ตรงตลาดหัวรอ ริมถนนอู่ทอง ใกล้วังจันทรเกษม โดยประมาณ

ปลายเดือนมีนาคม 2310 เนเมียวสีหบดีสร้างค่ายสามค่ายทางฝั่งหัวรอ ทำสะพานข้ามแม่น้ำตรงข้ามทำนบรอ และขุดอุโมงค์ห้าสายเข้าไปใต้ฐานกำแพง ฝ่ายไทยออกตีค่ายและเสียคนราว 800 คน บันทึกของแม่ทัพพม่าเล่าว่าพม่าลำเลียงหญ้าแห้งและกิ่งไม้เข้าอุโมงค์ ราดน้ำมันแล้วจุดไฟจนกำแพงทรุด ทัพพม่าบุกเข้าเมืองและกรุงแตกในเดือนเมษายน 2310

วันนี้: ย่านตลาดหัวรอ มีกำแพงที่ระลึกริมถนนอู่ทอง

ยังเห็นต่าง: วันที่จุดไฟเผาฐานกำแพงในเอกสารต่างกันไม่กี่วัน หลักฐานไทยถือวันกรุงแตกคือ 7 เมษายน 2310

ดูบนแผนที่Google Maps ↗1.9 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ทุ่งภูเขาทอง นอกเกาะเมืองด้านตะวันตกเฉียงเหนือ

ปลายเดือนมกราคม 2309 เมื่อทัพพม่ามาถึงชานพระนคร พระยาเพชรบุรีกับพระยาตากออกไปรบที่ทุ่งวัดภูเขาทองแต่แพ้กลับมา ตามงานที่อิงพงศาวดารพม่า ในเดือนกันยายน 2309 มังมหานรธาย้ายค่ายมาตั้งแถบวัดภูเขาทอง และวางกองหน้าที่วัดท่าการ้อง พงศาวดารไทยก็นับวัดภูเขาทองเป็นหนึ่งในค่ายรบของพม่า

วันนี้: เจดีย์ภูเขาทองตั้งเด่นกลางทุ่ง ไม่ไกลจากพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชที่ทุ่งภูเขาทอง

ดูบนแผนที่Google Maps ↗1.9 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: นอกเกาะเมืองด้านเหนือ ข้ามคลองเมืองจากพระราชวังโบราณ

พงศาวดารไทยนับวัดหน้าพระเมรุเป็นหนึ่งในค่ายรบของพม่าในศึก พ.ศ. 2310 ตามที่เล่าสืบกันมา พม่าใช้บริเวณวัดตั้งทัพและระดมยิงเข้าพระราชวัง วัดจึงไม่ถูกเผา ก่อนหน้านั้นใน พ.ศ. 2303 ทัพพระเจ้าอลองพญาก็เคยตั้งปืนใหญ่ที่วัดนี้ยิงเข้าพระราชวัง

วันนี้: อุโบสถสมัยอยุธยาที่รอดจากการเผา และพระพุทธรูปทรงเครื่ององค์ใหญ่ วัดยังมีพระสงฆ์และเปิดให้เข้าชม

ยังเห็นต่าง: เรื่องที่ว่าพม่าตั้งทัพที่วัดจึงไม่เผาวัดเป็นเรื่องเล่าสืบกันมา ไม่มีเอกสารฝ่ายพม่ายืนยันโดยตรง

ดูบนแผนที่Google Maps ↗420 ม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงข้ามมุมตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะเมือง

ตามงานที่อิงพงศาวดารพม่า มังมหานรธาวางกองหน้าที่วัดท่าการ้อง ห่างกำแพงเมืองราว 500 เมตร พระราชพงศาวดารเล่าว่าพม่าตั้งค่ายพร้อมปืนใหญ่ที่นี่ ฝ่ายไทยจัดกองเรืออาสาออกตีค่ายแต่ไม่สำเร็จ

วันนี้: วัดที่ยังมีพระสงฆ์ริมแม่น้ำ มีตลาดน้ำวัดท่าการ้องในวันหยุด

ยังเห็นต่าง: เอกสารท่องเที่ยวบางฉบับว่าที่นี่เป็นที่ตั้งทัพพม่าในสงครามช้างเผือก พ.ศ. 2106–2107 ด้วย แต่ผู้ค้นคว้าที่ตรวจพระราชพงศาวดารยังไม่พบข้อความรองรับ

ดูบนแผนที่Google Maps ↗1.5 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.บ้านป้อม ทุ่งประเชดนอกเกาะเมืองด้านตะวันตก ย่านวัดกษัตราธิราชและวัดวรเชษฐ์นอกเกาะ โดยประมาณ

พงศาวดารกล่าวถึงทุ่งวัดวรเชษฐ์หรือทุ่งประเชดว่าเป็นที่ตั้งค่ายของทัพหงสาวดีในศึก พ.ศ. 2106–2107 ครั้นปลาย พ.ศ. 2309 โปสุพลา (ชื่อที่พงศาวดารไทยเรียกเนเมียวสีหบดี) ส่งทหารมาตั้งค่ายที่บ้านป้อมเพื่อระดมยิงปืนใหญ่เข้าพระนคร วัดกษัตราธิราชที่อยู่ใกล้เสียหายหนักและร้างไปเมื่อกรุงแตก

วันนี้: ทุ่งประเชดยังเป็นที่โล่ง มีปรางค์วัดกษัตราธิราชริมแม่น้ำ และวัดวรเชษฐ์นอกเกาะกลางทุ่ง ไม่เหลือร่องรอยค่าย

ดูบนแผนที่Google Maps ↗1.7 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.กะมัง ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำป่าสัก บนเกาะที่คลองข้าวสารกับคลองขนมตาลล้อมไว้ โดยประมาณ

ในศึกเสียกรุงครั้งแรก พ.ศ. 2111–2112 ทัพพม่าถมทางดินเข้าหาแนวค่ายไทยสามทาง ทางหนึ่งอยู่ที่มุมเกาะแก้ว งานของ ayutthaya-history.com ระบุว่าพระเจ้าอังวะประจำอยู่ด้านนี้ กองเรือช่วยรุกทางคลอง ฝ่ายไทยบนเกาะต้านไม่ไหวจนแนวป้องกันที่มุมเกาะถูกตีทะลวง การเสียเกาะแก้วเป็นส่วนหนึ่งที่นำไปสู่กรุงแตกครั้งแรก ในศึก พ.ศ. 2310 พงศาวดารไทยก็นับวัดเกาะแก้วเป็นหนึ่งในค่ายรบของพม่า

วันนี้: วัดเกาะแก้วยังมีพระสงฆ์ มีอุโบสถทรงอยุธยาตอนปลายหันหน้าสู่แม่น้ำป่าสัก และศาลพระเจ้าตาก

ยังเห็นต่าง: พิกัดในงานค้นคว้าต้นทางพิมพ์ค่าวินาทีผิด จุดบนแผนที่จึงใช้ตำแหน่งวัดเกาะแก้วจาก OpenStreetMap

ดูบนแผนที่Google Maps ↗3.0 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.โพธิ์สามต้น อ.บางปะหัน ริมแม่น้ำลพบุรีเดิม ตรงปากคลองโพธิ์สามต้น ฝั่งตรงข้ามวัดวรนายกรังสรรค์ (วัดเขาดิน)

พงศาวดารพม่าเล่าว่าต้น พ.ศ. 2309 เนเมียวสีหบดีตีทัพอยุธยาที่ขึ้นไปตั้งรับแตกทั้งทัพบกทัพเรือ แล้วมาถึงบ้านปากน้ำประสบทางตะวันออกเฉียงเหนือของกรุงศรีอยุธยา ตั้งค่ายใหญ่ 9 ค่ายสองฟากแม่น้ำลพบุรี พระราชพงศาวดารไทยเรียกที่นี่ว่า “วัดป่าฝ้าย ปากน้ำประสบ” อยุธยายกทัพขึ้นมาตีสองครั้งแต่แตกกลับทั้งสองครั้ง ครั้งหลังมีชาวพระนครตามไปดูการรบและถูกไล่ฆ่าจำนวนมาก ก่อนฤดูน้ำหลาก เนเมียวสีหบดีแบ่งทัพ ทัพหนึ่งย้ายลงมาตั้งค่ายใหญ่ที่โพธิ์สามต้น

วันนี้: วัดป่าฝ้ายเป็นวัดร้างในที่ดินเอกชน มีศาลาประดิษฐานพระพุทธรูปและชิ้นส่วนพระพุทธรูปหินทรายสมัยอยุธยาตอนต้น ควรขออนุญาตเจ้าของพื้นที่ก่อนเข้าชม ปากคลองโพธิ์สามต้นเหลือเพียงลำรางสั้นๆ ใกล้เชิงสะพาน

ยังเห็นต่าง: เคยเข้าใจกันว่าวัดป่าฝ้ายถูกรวมเข้ากับวัดเขาดิน แต่การสำรวจภายหลังพบซากวัดป่าฝ้ายฝั่งตรงข้ามแม่น้ำ ค่ายพม่าเองกินพื้นที่กว้างกว่าวัดเดียว ครอบคลุมวัดเขาดิน วัดกร่าง และวัดสบสวรรค์ด้วย

ดูบนแผนที่Google Maps ↗8.3 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: ต.โพธิ์สามต้น อ.บางปะหัน ทางเหนือของเกาะเมือง สองฟากแม่น้ำลพบุรีเดิม เหนือวัดโพธิ์สามต้น โดยประมาณ

ตามงานที่อิงพงศาวดารพม่า เดือนกันยายน 2309 เนเมียวสีหบดีย้ายค่ายใหญ่ลงมาตั้งที่โพธิ์สามต้นทางเหนือของพระนคร ใช้อิฐจากวัดรอบๆ ก่อกำแพงค่าย หลังกรุงแตก ค่ายนี้เป็นที่คุมเชลยและเจ้านายที่เดินทางไปพม่าไม่ได้ พระเจ้าเอกทัศสวรรคตที่นี่ ต่อมาสุกี้พระนายกองรักษาค่าย จนพระยาตากยกทัพเรือขึ้นมาตีจากทางตะวันออกและยึดค่ายได้ในเดือนพฤศจิกายน 2310

วันนี้: พื้นที่ค่ายถูกขุดเอาอิฐไปขายราว พ.ศ. 2490 จนกลายเป็นสระน้ำขนาดใหญ่ เหลือเศษอิฐในดิน และมีศาลพระเจ้าตากตั้งอยู่ในพื้นที่

ยังเห็นต่าง: วันที่ของการรบที่โพธิ์สามต้นเมื่อเทียบเป็นปฏิทินปัจจุบันยังคำนวณต่างกัน และตัวตนของสุกี้ยังเป็นเรื่องที่งานศึกษาเห็นต่าง

ดูบนแผนที่Google Maps ↗6.2 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)

ที่ตั้ง: วัดสีกุก อ.บางบาล ตรงโค้งเกือกม้าที่คลองบางบาลบรรจบแม่น้ำน้อย ทางตะวันตกของเกาะเมือง

พงศาวดารพม่าเล่าว่าเมื่อทัพมังมหานรธาตีสุพรรณบุรีได้แล้ว ฝ่ายอยุธยาส่งพระยาปะละกับไพร่พลราวหกหมื่นมาตั้งรับที่สีกุก ทัพไทยออกไปตั้งรับนอกค่ายแล้วแตก ทัพพม่าปีนกำแพงค่ายทั้งสี่ด้านจนยึดได้ ต่อมามังมหานรธาใช้สีกุกเป็นที่พักพลช้างพลม้าช่วงน้ำหลาก ศึกนี้ไม่ปรากฏในหลักฐานไทย ส่วนทัพเรือของมังมหานรธาที่รุกขึ้นมาตามแม่น้ำเจ้าพระยาตั้งค่ายที่บางไทรและสีกุกเพื่อร่วมปิดล้อมกรุง

วันนี้: วัดสีกุกมีซากเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองและศาลมังมหานรธา เมื่อ พ.ศ. 2509 น. ณ ปากน้ำ สำรวจพบว่าพม่าก่อกำแพงอิฐตัดปลายเกือกม้าจรดแม่น้ำสองข้าง กินพื้นที่หลายสิบไร่

ยังเห็นต่าง: หลักฐานไทยมักว่าสีกุกเป็นค่ายใหญ่ของมังมหานรธา แต่อชิรวิชญ์ อันธพันธ์ วิเคราะห์จากพงศาวดารพม่าว่าค่ายใหญ่ของมังมหานรธาอยู่ที่อื่น (ศิลปวัฒนธรรม ฉบับกุมภาพันธ์ 2564)

Google Maps ↗12.1 กม. จากพระราชวังหลวง (เส้นตรง)