หน้าแรก › พงศาวดาร › วันสุดท้ายของกรุงธนบุรี: เอกสารแต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร
วันสุดท้ายของกรุงธนบุรี: เอกสารแต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร
ต้น พ.ศ. 2325 เกิดกบฏพระยาสรรค์ในกรุงธนบุรี พระเจ้าตากออกผนวช และเมื่อเจ้าพระยาจักรียกทัพกลับจากกัมพูชาก็ปราบความวุ่นวายแล้วขึ้นครองราชย์ ทุกฉบับตรงกันว่าพระเจ้าตากสิ้นพระชนม์ในเดือนเมษายนปีนั้น แต่เล่าวิธี ผู้กระทำ และสถานที่ต่างกัน และผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์หลายคนเลือกไม่เขียนฉากนี้เลย
แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร
| แหล่ง | เล่าว่า (สรุปความ) |
|---|---|
| พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา | เจ้าพระยาจักรีให้ไล่เลียงความผิด พระเจ้าตากรับผิดทุกประการ จึงให้นำไปประหาร ระหว่างทางขอแวะพบท่านผู้สำเร็จราชการ แต่เมื่อทอดพระเนตรเห็นจึงโบกพระหัตถ์ไม่ให้นำมาเฝ้า แล้วนำไปประหารด้วยการตัดศีรษะที่หน้าป้อมวิไชยประสิทธิ์ |
| พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) | เช้าวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 5 (ตรงกับวันที่ 6 เมษายน 2325) เจ้าพระยาจักรีเสด็จจากพลับพลาหน้าวัดโพธารามข้ามมาพระราชวัง ขุนนางปรึกษากันว่าพระเจ้าแผ่นดินละสุจริตธรรม ขอให้ปริวัตรออกประหาร ทแกล้วทหารที่เจ็บแค้นจึงนำพระเจ้าแผ่นดินกับพวกไปสำเร็จที่ป้อมท้ายเมืองในทันที |
| จดหมายเหตุโหร | บันทึกสั้นๆ ว่า วันพุธ แรม 13 ค่ำ เดือน 5 เจ้าตากดับขันธ์ ชนมายุ 48 ปีกับ 15 วัน ฉบับรามัญว่าพระยาจักรีกลับจากเมืองญวนเข้าบางกอก แล้วฆ่าพระเจ้าแผ่นดินเก่าเสีย |
| จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี | เล่าเหตุการณ์จลาจลละเอียด เช่น พระเจ้าตากห้ามขุนนางที่จะยิงปืนสู้ว่า สิ้นบุญพ่อแล้ว อย่าให้ยากแก่ไพร่เลย แต่ข้ามฉากการสิ้นพระชนม์ไปทั้งหมด ไปเล่าต่อที่การปราบดาภิเษกของรัชกาลที่ 1 |
| ลำดับกษัตริย์กรุงเก่าคำฉันท์ | เล่าว่าขุนนางและราษฎรจับพระเจ้าตากใส่ตรวนและโบยตี แล้วใช้คำว่า เกิดวิกลดลจิตประจุบัน ท้าวดับชีวัน ซึ่งปรามินทร์ เครือทอง ตีความว่าอาจหมายถึงสิ้นพระชนม์ด้วยพระอาการเฉียบพลัน ไม่ใช่การประหาร |
ลำดับเหตุการณ์ที่หลักฐานตรงกัน
ต้น พ.ศ. 2325 ขณะที่เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์ยกทัพไปกัมพูชา พระยาสรรค์ก่อกบฏยึดกรุงธนบุรี พระเจ้าตากออกผนวชที่วัดแจ้ง ต่อมาพระยาสุริยอภัยยกกำลังมาจากนครราชสีมามาล้อมฝ่ายพระยาสรรค์ไว้ รอเจ้าพระยาจักรีซึ่งยกทัพกลับมาถึงในต้นเดือนเมษายน ปราบความวุ่นวาย แล้วขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 1 และตั้งกรุงเทพมหานครฝั่งตะวันออก
วันที่ใช้กันทั่วไปสำหรับการสิ้นพระชนม์คือ 7 เมษายน 2325 แต่ถ้าอ่านจากเอกสารโดยตรง ฉบับพันจันทนุมาศให้เป็นวันเดียวกับที่เจ้าพระยาจักรีเข้าพระนคร คือ แรม 9 ค่ำ เดือน 5 ส่วนจดหมายเหตุโหรให้เป็นวันพุธ แรม 13 ค่ำ เดือน 5 ห่างกันไม่กี่วัน
ฉากที่หายไป
ผู้ที่น่าจะอยู่ในเหตุการณ์อย่างน้อยสามคนเขียนเรื่องการจลาจลไว้ ได้แก่ สมเด็จพระวันรัตนในสังคีติยวงศ์ กรมหลวงนรินทรเทวีในจดหมายเหตุความทรงจำ และพระชำนิโวหารในโคลงสรรเสริญพระเกียรติรัชกาลที่ 1 ทั้งสามคนเล่าเหตุการณ์ก่อนและหลังอย่างละเอียด แต่ไม่เขียนฉากการสิ้นพระชนม์เลย ปรามินทร์ เครือทอง เห็นว่าเป็นการไม่เปิดแผลเก่าให้ระคายเคือง
ช่องว่างนี้เองทำให้เกิดเรื่องเล่านอกพงศาวดาร เช่น การใช้ตัวปลอมในวันประหาร และพระเจ้าตากตัวจริงหนีไปผนวชที่นครศรีธรรมราช ซึ่งไม่มีหลักฐานร่วมสมัยรองรับ
สถานที่ที่เกี่ยวข้องในวันนี้
ป้อมวิไชยประสิทธิ์ที่ปากคลองบางกอกใหญ่ยังอยู่ในเขตกองทัพเรือ ใกล้พระราชวังเดิม ส่วนวัดอินทารามวรวิหาร เขตธนบุรี มีพระเจดีย์คู่หน้าพระอุโบสถเก่าที่เชื่อกันว่าบรรจุพระบรมอัฐิของพระเจ้าตากและพระอัครมเหสี เป็นที่ที่คนไปกราบไหว้ในวันที่ 28 ธันวาคมของทุกปี
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- วิธีการสิ้นพระชนม์: ตัดศีรษะตามฉบับพระราชหัตถเลขา ทหารนำไปสำเร็จโทษตามฉบับพันจันทนุมาศ หรือสิ้นพระชนม์เองตามลำดับกษัตริย์กรุงเก่าคำฉันท์
- วันที่สิ้นพระชนม์: 6, 7 หรือ 10 เมษายน 2325 ขึ้นกับเอกสารและการคำนวณ
คำถามที่พบบ่อย
พระเจ้าตากสิ้นพระชนม์ที่ไหน
ฉบับพระราชหัตถเลขาว่าหน้าป้อมวิไชยประสิทธิ์ ฉบับพันจันทนุมาศว่าป้อมท้ายเมือง
พระบรมอัฐิพระเจ้าตากอยู่ที่ไหน
เชื่อกันว่าบรรจุในพระเจดีย์หน้าพระอุโบสถเก่า วัดอินทารามวรวิหาร เขตธนบุรี
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569